Zwoegen voor een vreemd huis

Ze zit aan de eettafel met een doos op schoot. Foto's, een paar oude brieven, een inschrijvingsformulier voor een opleiding dat ze nooit heeft opgestuurd — ergens onderin, vergeeld, nog altijd ongeopend gevouwen. Het huis is stil. Boven slaapt hij al, de kinderen zijn allang het huis uit, en het is dat soort avond waarop er niets te doen valt behalve zitten.

Het leven dat ze bekijkt is, op papier, een geslaagd leven. Het huis is afbetaald. De kinderen zijn goed terechtgekomen. Er is niets aan te wijzen wat mislukt is. En toch zit ze hier, met die doos, met een gevoel dat ze niet meteen een naam kan geven — iets dat niet knaagt zoals verdriet, maar meer aanvoelt als een tochtwind die al jaren door hetzelfde huis waait, zacht genoeg om te negeren, hardnekkig genoeg om nooit helemaal weg te gaan.

De weg die veilig leek

Ze had gekozen voor de zekere optie, destijds. Niet uit lafheid — dat woord doet geen recht aan wat er speelde. Ze koos voor stabiliteit omdat het risico van de andere weg te groot leek: het onzekere inkomen, de kans op falen, de blikken van een omgeving die iets anders van haar verwachtte. De veilige weg beloofde rust. Geen grote uitslagen naar boven, maar ook niet naar beneden.

Wat niemand haar vertelde, is dat de veilige weg ook zwaar zou zijn. Er was sleur die energie opslokte zoals elke andere vorm van tegenslag dat doet. Er waren compromissen voor de lieve vrede, avonden waarop ze zichzelf inslikte om een ruzie te vermijden, jaren waarin ze zich aanpaste aan wat van haar verwacht werd. Ze heeft zich niet gespaard. Ze heeft hard gewerkt, net zo hard als iemand die wel voor het risico koos. Alleen: ze heeft geploegd op beton. Alle inspanning, geen oogst.

Wat er ontbrak, was niet inzet

Onderzoek naar spijt op lange termijn — het werk van Gilovich en Medvec uit de jaren negentig — laat een opvallend patroon zien: mensen hebben op korte termijn vaker spijt van dingen die ze wél deden en die verkeerd uitpakten. Maar wie terugkijkt op een heel leven, blijkt in de overgrote meerderheid van de gevallen spijt te hebben van wat er nooit gebeurde. Het pad niet genomen. De sprong niet gewaagd. Haar gevoel aan die eettafel is dan geen persoonlijke tekortkoming. Het is een voorspelbare uitkomst van een leven dat lang in de wachtstand heeft gestaan.

Maar er is iets specifieker aan de hand dan alleen spijt over een gemiste kans. Sheldon en Elliot beschreven aan het einde van de jaren negentig wat ze het zelfconcordantie-model noemden: doelen leveren pas echte psychologische voldoening op wanneer ze aansluiten bij wie je werkelijk bent, niet wanneer ze voortkomen uit angst of aangepaste verwachtingen. Wie een doel bereikt dat nooit van hemzelf was, ervaart bij het behalen ervan geen innerlijke beloning. Vandaar dat het geen paradox is, wat ze nu voelt. Ze hééft gepresteerd. Ze heeft alleen nooit de beloning geïnd die normaal bij die prestatie hoort, omdat het nooit haar prestatie was om aan toe te komen.

En dat blijft niet zonder gevolgen voor het lichaam. Onderzoek van Längle en collega's naar de relatie tussen existentiële zingeving en burn-out toont een duidelijk verband: een leven dat voornamelijk wordt geleid vanuit vreemde, van buitenaf opgelegde motieven, hangt statistisch samen met een breed scala aan lichamelijke en psychische klachten. De veilige weg heeft haar lichaam dus niet ontzien. Ze droeg de tol, alleen zonder de buffer die zingeving normaal biedt tegen precies die tol.

De illusie die het duurst bleek

Dit is de kern van waar ze nu tegenaan kijkt: veiligheid bleek geen vrijstelling van pijn. Het was gewoon een andere route naar pijn, met als enig verschil dat deze route geen enkel "waarom" bevatte om die pijn te dragen. Een mens kan bijna elk "hoe" verdragen zolang er een "waarom" tegenover staat. Zij heeft alle "hoe's" van een vol leven doorstaan — de tegenslagen, het harde werk, de offers — zonder ooit het wezenlijke "waarom" te pakken te krijgen dat die inspanning had kunnen dragen.

Niemand ontsnapt aan pijn door voor de veilige weg te kiezen. Die belofte was nooit reëel. De enige echte keuze lag ergens anders: niet tussen pijn en geen pijn, maar tussen pijn die ergens toe diende, en pijn die alleen maar leegte achterliet.

Aan de eettafel

Ze legt het inschrijvingsformulier terug in de doos, ongeopend, zoals het al die jaren heeft gelegen. Buiten is het nu helemaal donker. Binnen slaat de verwarming aan, dat vertrouwde geluid van een huis dat zichzelf op temperatuur houdt, avond na avond, jaar na jaar — precies zoals het hoort, precies zoals gepland.

Ze blijft nog even zitten, de doos op schoot, en luistert naar het tikken van de verwarming alsof het haar voor het eerst iets probeert te vertellen.

__________________________________________________________________________________________________________

Verdieping: Thomas Gilovich & Victoria Husted Medvec (1995) — "The Temporal Pattern to the Experience of Regret", Psychological Review Kennon M. Sheldon & Andrew J. Elliot (1999) — "Goal Striving, Need Satisfaction, and Longitudinal Well-Being: The Self-Concordance Model", Journal of Personality and Social Psychology ; Anton Nindl, Alfried Längle, Erich Gamsjäger & Joachim Sauer (2006) — "Zwischen existentieller Sinnerfüllung und Burnout: eine empirische Studie aus existenzanalytischer Perspektive", Psychotherapie Forum